Ψηφιακή Δημοκρατία: υποσχέσεις, προϋποθέσεις, προβλήματα και εφαρμογές

 

Διαπιστώνεται καταρχάς ότι η ψηφιακή δημοκρατία προβάλλεται συχνά ως η λύση στα φαινόμενα αδιαφορίας και απαξίωσης της πολιτικής και των δημοκρατικών θεσμών που κυριαρχούν τις σύγχρονες δημοκρατίες. Επιχειρείται ο προσδιορισμός της έννοιας της ψηφιακής δημοκρατιάς, η οποία στηρίζεται σε δύο άξονες, α) στο e-engagement, που περιλαμβάνει την πληροφόρηση και τη συμμετοχή του πολίτη σε συζητήσεις και διαβουλεύσεις, και β) στο e-voting, δηλαδή τη συμμετοχή σε ηλεκτρονικές ψηφοφορίες. Οι υποσχέσεις που φέρνει μαζί της η ψηφιακή δημοκρατία περιλαμβάνουν τη δυνατότητα συμπερίληψης και ισχυροποίησης όλων των δυνάμεων της κοινωνίας των πολιτών, τη δυνατότητα ενεργούς συμμετοχής -και μάλιστα σε όλα τα στάδια της διαδικασίας χάραξης μιας πολιτικής-, τη μείωση του κόστους, την αύξηση της διοικητικής αποτελεσματικτητςα και συνολικά τη δημιουργία μιας περισσότερο διευρυμένης και αποτελεσματικής δημοκρατίας.

 Στις προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούναι προκειμένου το εγχείρημα της ψηφιακής δημοκρατίας να υλοποιηθεί επιτυχώς περιλαμβάνεται τόσο η ικανοποίηση τεχνικών απαιτήσεων για ασφάλεια, ιδιωτικότητα, και μηχανισμούς διαχείρισης των εισροών, όσο και η αλλαγή της κουλτούρας των πολιτών και των πολιτικών. Η επιδίωξη διεθνών συνεργασίων, η δημιουργία των κατάλληλων υποδομών καθώς και η διασφάλιση καθολικής πρόσβασης και προσβασιμότητας προστίθενται στον κατάλογο των προς πλήρωση προϋποθέσεων.

Όμως, η υπερπήδηση μιας σειράς εμποδίων και η αντιμετώπιση σημαντικών προκλήσεων καθιστά δυσχερή την υλοποίηση της ψηφιακής δημοκρατίας. Τέτοια εμπόδια είναι η δυσκολία γεφύρωσης του ψηφιακού χάσματος, η αναποτελεσματικότητα των υφιστάμενων μηχανισμών ασφάλειας και εμπιστοσύνης -που θα διασφαλίσουν τα δικαιώματα των πολιτών και τις δημοκρατικές αρχές- και η διαμεσολάβηση των μέσων που αφενός εμποδίζει τη φυσική συμπαρουσία και την καλλιέργεια του αισθήματος της συλλογικότητας αφετέρου εγείρει το ζήτημα της ανεξαρτησίας των διαμεσολαβητών. Επιπλέον, οι κίνδυνοι για οχλοκρατία και -σε άλλες περιπτώσεις- για περιορισμό της έκφρασης της λαϊκής βούλησης δεν μπορούν να αγνοηθούν. Διατυπώνεται εξάλλου το επιχείρημα ότι η ψηφιακή δημοκρατία δεν είναι σε θέση να συνεισφέρει στον εκδημοκρατισμό των θεσμών και των κοινωνιών καθώς εστιάζει στα εργαλεία και όχι στην ουσία της δημοκρατίας.

Θα μελετηθούν κάποιες χαρακτηριστικές εφαρμογές ψηφιακής δημοκρατίας που έχουν αναπτυχθεί μέχρι σήμερα στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Εφαρμογές όπως το Δημόσιο Ηλεκτονικό Δικτυο του Δήμου της Santa Monica, η εφαρμογή Minnesota e-democracy, και η Διαλογική Χάραξη Πολιτικών από την Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς και οι σημαντικότερες ελληνικές προσπάθειες, όπως οι δικτυακοί τόποι της Ελληνικής Προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ελληνικού Κοινοβουλίου και η πρωτοβουλία του Δήμου Αμαρουσίου.

Πέρα λοιπόν από την απαιτούμενη βιβλιογραφική έρευνα σε ελληνικές και ξενόγλωσσες πηγές, απαιτείται η πλοήγηση σε δικτυακούς τόπους προκειμένου να αξιολογηθούν οι συγκεκριμένες εφαρμογές ως προς το βαθμό επίτευξης των στόχων τους και τα μειονεκτήματα που παρουσιάζουν. Από τη σχετική έρευνα επιβεβαιώθηκαν αρκετοί από τους προβληματισμούς που είχαν εκφραστεί στο κομμάτι της θεωρητικής προσέγγισης, όπως τα ζητήματα ασφάλειας και διαχείρισης των εισροών, η ανάγκη ύπαρξης καθοδηγητών και οι εγγενείς περιορισμοί που χαρακτηρίζουν τα ίδια τα ψηφιακά μέσα. Ειδικά για τον ελληνικό χώρο, διαπιστώνεται επιπλέον η ελλιπής υποστήριξη από την πολιτική-διοικητική ηγεσία και η αποσπασματικότητα και ασυνέχεια που χαρακτηρίζει πολλές πρωτοβουλίες. Παράλληλα βέβαια αναδείχθηκε σε πολλές περιπτώσεις και η σημαντική συνεισφορά των εφαρμογών στη συμπερίληψη των απόψεων της κοινωνίας των πολιτών, στην αποτελεσματική ενεργοποίησή της.

Καταληκτικά, ο εκδημοκρατισμός των διαδικασιών και των θεσμών με τη χρήση των ψηφιακών μέσων θα επιτευχθεί μόνο μέσα από το σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας πολυεπίπεδης και συντονισμένης στρατηγικής, με τη νεολαία στην πρωτοπορία, η οποία θα θέσει σε ρεαλιστική βάση τα κριτήρια και τους προς επίτευξη στόχους. Η στρατηγική αυτή θα πρέπει να συνδυάζει την αντιμετώπιση των τεχνολογικών προκλήσεων με τη διαμόρφωση της νοοτροπίας της κοινωνίας των πολιτών. Οφείλει δε να αξιοποιήσει τη δυναμική των «ηγετών» και των τοπικών κοινωνιών, στοχεύοντας τελικά όχι στην ανατροπή αλλά στην ενίσχυση του υφιστάμενου μοντέλου δημοκρατίας, της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Άρης Μάντζιος